ماه مبارک رمضان و آیین روزهداری در آن، یکی از بارزترین ارکان دین اسلام و جلوهای از ایمان مسلمانان در سراسر جهان است. این ماه، فرصتی مغتنم برای بازسازی جسم و جان محسوب میشود و مسلمانان با ایمانی راسخ، از سپیدهدم تا غروب آفتاب، از خوردن و آشامیدن و پارهای امور دیگر پرهیز میکنند. اما روزه، این آیین دیرینه، تنها به دین اسلام اختصاص ندارد و در طول تاریخ، در ادیان و فرهنگهای گوناگون به اشکال مختلف وجود داشته است. بررسی اثرات مثبت روزهداری بر جسم و روح انسان و سپس مقایسه تطبیقی آن در ادیان مختلف، میتواند ما را به درک عمیقتری از این فریضه جهانی و تأثیرات شگرف آن بر حیات بشری رهنمون سازد. روزهداری، فراتر از یک عمل عبادی صرف، تأثیرات علمی و اثباتشدهای بر سلامت جسمانی انسان دارد.
یکی از بارزترین این فواید، ایجاد آرامش و فرصت بازسازی برای دستگاه گوارش است. این سیستم، که به طور مداوم در حال هضم و جذب مواد غذایی است، در طول روزهداری فرصتی برای استراحت یافته و از فرسودگی مزمن نجات مییابد . این استراحت میتواند به پاکسازی رودهها و بهبود عملکرد کلی سیستم گوارش منجر شود . علاوه بر این، روزه با کاهش دریافت کالری و وادار کردن بدن به استفاده از ذخایر چربی برای تأمین انرژی، به کاهش وزن مؤثر و کنترل چربیهای اضافی بدن، به ویژه در ناحیه شکم و پهلو، کمک شایانی میکند . این فرآیند مصرف چربیهای ذخیرهشده، به طور همزمان به سمزدایی طبیعی بدن نیز منجر میشود؛ چرا که بسیاری از سموم محیطی و شیمیایی در بافتهای چربی انباشته میشوند و با سوختن این چربیها، سموم نیز از بدن دفع میگردند .
از دیگر تأثیرات قابل توجه روزه بر سلامت جسم، بهبود شاخصهای مرتبط با بیماریهای قلبی-عروقی است. تحقیقات نشان دادهاند که روزهداری میتواند با کاهش سطح کلسترول بد و افزایش کلسترول خوب و نیز تعدیل فشار خون، خطر ابتلا به حملات قلبی و سکتههای مغزی را به حداقل برساند . این امر به دلیل کاهش چربیهای مضر خون و بهبود عملکرد عروق رخ میدهد. در همین راستا، روزه با کاهش قند خون و افزایش حساسیت سلولها به انسولین، نقش مؤثری در پیشگیری و کنترل دیابت نوع دو ایفا میکند. هنگامی که بدن در طول روز از ذخایر قندی خود استفاده میکند، سطح انسولین تنظیم شده و مقاومت سلولی در برابر این هورمون کاهش مییابد .
تقویت سیستم ایمنی بدن نیز از دیگر فواید روزه است. با کاهش التهاب و استرس، تولید سیتوکینهای التهابی کاهش یافته و سطح آنتیاکسیدانها افزایش مییابد که این امر توانایی بدن را در مبارزه با بیماریها ارتقا میبخشد . فواید روزهداری تنها به جسم محدود نمیشود و تأثیرات عمیقی نیز بر سلامت روان و عملکرد مغز دارد. پژوهشها حاکی از آن است که روزه میتواند به رشد و بقای سلولهای عصبی کمک کرده و از مغز در برابر بیماریهای تحلیلبرنده عصبی مانند آلزایمر محافظت کند . این امر میتواند به بهبود حافظه، افزایش تمرکز و توانایی یادگیری منجر شود. از جنبه روانی و معنوی، روزه تمرینی برای خویشتنداری و تقویت اراده است. فرد روزهدار با پرهیز از خواستههای نفسانی در ساعات معین، بر تمایلات خود مسلط شده و قدرت خودکنترلی را در خود افزایش میدهد . این عمل به پالایش روح از وابستگیهای مادی کمک کرده، اشتیاق به نیایش و ارتباط با خداوند را زنده میکند و حس همدلی با نیازمندان و شکرگزاری را در انسان عمق میبخشد . به بیان دیگر، روزه با ایجاد تعادل میان جسم و روح، آرامش درونی و خرسندی را برای فرد به ارمغان میآورد.
با نگاهی به تاریخ ادیان و آیینهای گوناگون، درمییابیم که روزه، پدیدهای منحصر به اسلام نیست و ریشهای عمیق در فطرت انسانها دارد. قرآن کریم نیز به این حقیقت اشاره کرده و میفرماید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، روزه بر شما مقرر شده است، همانگونه که بر کسانی که پیش از شما بودند نیز مقرر شده بود» . این اشتراک نشاندهنده نقش بنیادین روزه در تهذیب نفس و تقرب به خداوند در مسیر معنوی انسان است. در آیین مسیحیت نیز روزهداری به اشکال مختلفی در میان فرقههای گوناگون رواج دارد. کاتولیکها در ایامی خاص روزه گرفته و از خوردن گوشت خودداری میکنند . در این روزها، معمولاً خوردن یک وعده غذای کامل و دو وعده کوچک مجاز است. هدف اصلی در مسیحیت، کنترل هواهای نفسانی، ریاضت برای بخشایش گناهان و همدردی با فقرا و نیازمندان است .
در ادیان شرقی مانند هندوئیسم و بودیسم نیز روزه مفهوم و جایگاه خاص خود را دارد. هندوها در روزهای مقدسی مانند شیوارتری یا در جشنهای مذهبی و نیز مناسبتها روزهداری میکنند. در آیین بودا نیز راهبان و پیروان در روزهای چهاردهم ماه و دیگر ایام مقدس، معمولاً با پرهیز از غذاهای جامد و مصرف مایعات، روزه میگیرند تا به پاکسازی ذهن و آزادی روح از وابستگیهای مادی دست یابند . آیین زرتشت رویکردی متفاوت به مقوله روزه دارد. در این آیین، بر روزه باطنی و معنوی تأکید فراوانی شده است؛ به این معنا که انسان باید در تمام طول سال، اندیشه، گفتار و کردار خود را از بدیها پاک نگه دارد و همواره به سوی نیکی گام بردارد . با این حال، برای پرهیز از افراط در مصرف گوشت و احترام به حیوانات، زرتشتیان در روزهای خاصی از ماه از خوردن گوشت خودداری میکنند .
در یک نگاه تطبیقی، میتوان دریافت که با وجود تفاوتهای ظاهری در تعداد روزها، نوع پرهیز و زمانبندی آن، هدف غایی روزه در تمامی ادیان الهی و مکاتب معنوی، امری مشترک است. این هدف چیزی نیست جز تهذیب نفس، پالایش روح از آلودگیهای مادی، تقویت اراده برای مقاومت در برابر تمایلات نفسانی و ایجاد تقرب به یک قدرت برتر . روزه در همه این آیینها به عنوان ابزاری برای خودسازی، افزایش آگاهی معنوی و همدردی با همنوعان مورد تأکید قرار گرفته است . روزهداری به عنوان یک زبان مشترک معنوی، ریشهای فطری در عمق وجود انسانها دارد و او را در مسیر تعالی و کمال یاری میرساند. آنچه در اسلام به عنوان روزه ماه رمضان تجلی یافته است، تکاملیافته و کاملترین شکل این عبادت دیرینه است که هم جنبههای جسمانی و هم ابعاد روحانی و اجتماعی آن به بهترین نحو ممکن مورد توجه قرار گرفته است.
